Zysk i śmierć
Podczas II wojny światowej w Bremie zaznaczyły się różne przejawy przemocy skierowanej przeciwko Polakom. Miasto było ważnym ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego, w którym produkowano liczne typy broni używane rzez oddziały niemieckie w Polsce. Jednocześnie do Bremy deportowano wielu polskich robotników przymusowych. Niektórzy Bremeńczycy dostrzegli z kolei możliwości zysku w ramach systemu gett na podbitych terenach Europy Wschodniej, współuczestnicząc tym samym w nazistowskich zbrodniach. Jeszcze inni przedsiębiorcy, aktywni wcześniej w kontekście kolonialnym, zaangażowali się bezpośrednio w gospodarczą eksploatację okupowanych ziem polskich. Swoje działania uzasadniali kolonialnymi, antysemickimi, a także antysłowiańskimi schematami myślowymi.
Technologia Borgwarda w powstaniu warszawskim
Warszawa, Archikatedra św. Jana
Fot.: Masza Sitek, 5 stycznia 2026
Źródło: Archiwum pywatne Maszy Sitek
13 sierpnia 1944 r. doszło do katastrofalnej eksplozji, gdy powstańcy wprowadzili na warszawskie Stare Miasto zdobyty na Niemcach pojazd wyprodukowany w Bremie – ciężki transporter ładunków wybuchowych Borgward B IV. Podczas triumfalnego pochodu doszło do detonacji, w której życie straciło około 300 osób.
„Walerek był zawsze naiwny”
Walerian Wróbel miał podobno zgłosić się dobrowolnie do pracy w Niemczech. W 1941 r. trafił do gospodarstwa rolnego w Bremie-Lesum. Dręczony tęsknotą za domem, podpalił stodołę, licząc naiwnie, że „za karę” zostanie odesłany do Polski. Po procesie przed sądem specjalnym został skazany na śmierć i stracony w wieku 17 lat.
ur. 1925, Fałków – zm. 1942, Hamburg
Kupiec tekstylny z Vegesack w getcie warszawskim
ur. 1909, Meppen – zm. 1954, Brema
Źródło: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
W latach 1941–1943 Walter Caspar Többens czerpał zyski z pracy przymusowej mieszkańców warszawskiego getta, realizując zamówienia Wehrmachtu. Po powstaniu w getcie przeniósł produkcję do Poniatowej w południowo-wschodniej Polsce, dokąd deportowano – a wkrótce zamordowano – około 10 000 żydowskich robotników wraz z rodzinami. Po 1945 r. skazany, później zakwalifikowany jedynie jako „poplecznik (Mitläufer)”, Többens kontynuował swoją działalność w Bremie-Vegesack.
Z Afryki do Polski
Ernst Durlach, kierownik firmy Overbeck & Co., miał zorganizować jej polską filię – jak sam twierdził – „na wzór naszego afrykańskiego systemu faktorii”. W swoim sprawozdaniu z działalności z 1944 r. pisał:
Polski chłop i drobny handlarz – podobnie jak robotnik – nie ma pojęcia o wartości czasu, a prymitywizm handlu, otoczenia i ludzi przypominał nam nieraz Afrykę.
Cyt. za: Mitteilungsblatt der Industrie- und Handelskammer in Lublin, nr 2–3, luty–marzec 1941.